RSI

Hierbij een uitgebreid RSI-artikel dat met toestemming is overgenomen uit de HCCNET-nieuwsbrief en geschreven is door Cornelie van Vliet (13 feb.2004).
Het bestuur van de NODE heeft de doelstelling om met dit artikel (die vele verwijzingen heeft naar gerelateerde RSI-sites), onze leden preventief te informeren over het gevaar van RSI. Vele van onze docenten zitten vaak en wellicht langere tijd (meestal ook nog na een intensieve werkdag) achter de PC om lessen, sheets en powerpointpresentaties voor te bereiden. Vandaar dat het belangrijk is u te informeren over de mogelijke gevaren van RSI bij verkeerd gebruik van PC en hulpmiddelen.

Er zijn steeds meer computers en er worden ook steeds meer RSI-klachten gerapporteerd. Wat zijn de risicofactoren, welke maatregelen kun je zelf nemen en waar kan je terecht als je al klachten hebt? En vooral belangrijk is de vraag: wat doe je met pijnklachten en wat zijn de gevolgen als je deze negeert? In dit artikel wordt besproken hoe je RSI kunt zien aankomen en hopelijk op tijd kunt voorkomen.

Door goede instellingen van uw werkomgeving (o.a. buro, stoel ) en het juiste gebruik van de hulpmiddelen (Pc, toetsenbord etc.) bereikt u optimale omstandigheden met minimale klachten.

K.Haan
Vice-voorzitter NODE.

RSI komt soms gevaarlijk dichtbij
Cornelie van Vliet - 13 februari 2004

	Er zijn steeds meer computers en er worden ook steeds meer RSI-klachten gerapporteerd. Met de internationale RSI Awareness Day wordt op de laatste dag van februari elk jaar aandacht besteed aan deze hardnekkige kwaal. Wat zijn de risicofactoren, welke maatregelen kun je zelf nemen en waar kan je terecht als je al klachten hebt? En vooral belangrijk is de vraag: wat doe je met pijnklachten en wat zijn de gevolgen als je deze negeert? In dit artikel wordt besproken hoe je RSI kunt zien aankomen en hopelijk op tijd kunt voorkomen.
Behalve mensen die met computers werken krijgen ook andere groepen die veel achter de pc zitten last van de kwaal, zoals gamers, kinderen en studenten. Maar niet alleen beeldschermwerkers kunnen aan RSI lijden, uit onderzoek blijkt dat één op de vijf Nederlanders wel eens klachten heeft, die in het RSI-ziektebeeld passen. Onder de werkende bevolking zijn de cijfers nog schrikbarender; 40 procent van de 3,2 miljoen werkende Nederlanders heeft RSI-klachten, blijkt uit een onderzoek uit 2003. Tien procent van de mensen met RSI-klachten gaat daarvoor naar de huisarts en 1 procent meldt zich langer dan drie maanden ziek. Het is niet te verwachten dat dit aantal snel afneemt, aangezien computers een steeds grotere rol in de samenleving innemen en in veel gevallen de werkdruk alleen maar toeneemt.
Definitie RSI staat voor Repetitive Strain Injuries en is een verzamelnaam voor een complex van samenhangende kwalen die ontstaan door langdurige belasting van de spieren door een herhaalde beweging. Daarom komen de kwalen voor bij mensen die veel achter een beeldscherm werken, maar ook andere beroepsgroepen hebben RSI-klachten, bijvoorbeeld muzikanten. De kwalen kunnen bestaan uit pijn, stijfheid, tintelingen of gevoelloosheid in handen, polsen, armen, schouders, nek en rug. Ze kunnen worden verergerd door een ongemakkelijke houding en hoge werkdruk. Het lijkt erop dat stress en hoge taakeisen (werken onder tijdsdruk of met een deadline) verband houden met RSI. Zo wordt RSI omschreven door prof. Paulien Bongers en dr. Birgitte Blatter, twee deskundigen die verbonden aan TNO Arbeid onderzoek verrichten op dit gebied. Over het algemeen wordt het verloop van RSI aangeduid in drie fasen, waarbij de laatste bijna onomkeerbaar is. Deze fasering en de daarbij behorende kenmerken wordt steeds minder vaak gehandhaafd, omdat in de praktijk blijkt dat het verschijnen van RSI toch niet zo eenvoudig in fasen is in te delen. De term RSI is eigenlijk onjuist. Het wordt namelijk niet alleen veroorzaakt door een repeterende belasting, maar ook door een statische belasting, door bijvoorbeeld met opgetrokken schouders lang in dezelfde houding te zitten. Injury, letterlijk vertaald 'letsel', doet bovendien denken aan een acute aandoening, terwijl RSI vaak langdurige overbelasting betreft.
Wetenschappelijke basis Er is nog niet veel onderzoek gedaan naar RSI, de preventiemethoden en naar de behandelingen. Dit blijkt uit een rapport van de Commissie RSI van de Gezondheidsraad, dat in 2000 is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken. Verschillende veronderstellingen zijn nog niet wetenschappelijk bewezen. Een conclusie uit het rapport van de Gezondheidsraad is dat over de bijdrage van persoonsgebonden risicofactoren (zoals lichaamsbouw of het omgaan met stress) aan de kans op het krijgen van RSI nog vrijwel niets bekend is. In 2002 is inmiddels een onderzoek gestart van de Universiteit van Delft en de Erasmus Universiteit in Rotterdam naar fysiologische verschillen tussen mensen mét RSI-klachten en mensen zonder RSI-klachten. Inzicht hierin en in het relatieve belang van verschillende risicofactoren is een belangrijke basis voor het nemen van preventieve maatregelen. Er is helaas nog onvoldoende wetenschappelijk bewijs voor de werkzaamheid van bepaalde preventieve maatregelen. Men verwacht het meeste effect als de risicofactoren samenhangend aangepakt worden. Maar in hoeverre de klachten ontstaan door persoonsgeboden factoren of werkgerelateerde factoren is niet duidelijk.
Risicofactoren Het RSI-Kenniscentrum van de Universiteit van Maastricht geeft een overzicht van vijf risicofactoren voor RSI, de 5 W's. Dit zijn Werkdruk, Werkorganisatie, Werktijden, Werkplek en Werkwijze. Deze factoren kunnen overigens ook gelden voor een thuissituatie. Klachten ontstaan bijvoorbeeld door een continue spierspanning als je een deadline wilt halen of veel te lang door blijft werken, en/of door eenzijdige belasting door monotoon werk of een onprettige werksfeer. Ook een slecht ingerichte werkplek, een verkeerde werkhouding, slechte techniek bij het typen of het overslaan van pauzes kan de RSI-klachten veroorzaken en verergeren.
Behandelingen Behalve het ontbreken van wetenschappelijke onderbouwing voor de invloed van diverse factoren op het ontstaan van RSI, is er ook nog niet veel onderzoek afgerond naar de behandeling van RSI. Het is niet duidelijk welke therapieën effectief zijn. Als je op de site van de RSI patiëntenvereniging kijkt, zie je een overzicht van wel vijftig verschillende behandelmethoden. Van Tai Chi tot bindweefselmassage en van chiropractie tot acupunctuur. Even zoeken op internet levert nog meer potentieel genezende therapieën op, zoals de Oosterzon Bloesemtherapie, meditatie of Ayurveda. De epidemiologen Bongers en Blatter wijten het geringe onderzoek naar behandelmethoden aan het ontbreken van een diagnose en een eenduidig ziektebeeld. "In Nederland wordt een keur aan therapieën aangewend: rust, soms zelfs met een spalk, pijnmedicatie, gedoseerd bewegen, fysiotherapie, oefentherapie, psychologische behandeling en alternatieve therapieën waaronder acupunctuur. In de literatuur zijn slechts vijftien gecontroleerde studies naar de effecten van de therapieën gerapporteerd. De kwaliteit van de studies is over het algemeen laag. Het betreft studies met weinig patiënten, de gekozen uitkomsten zijn niet altijd relevant en in vrijwel alle studies ontbreekt een langetermijn-follow-up. Van geen enkele therapie werd de effectiviteit voldoende aangetoond", aldus Bongers en Blatter in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde. Bij het behandelen van RSI verwachten de twee onderzoekers het meest van een multidisciplinaire aanpak die ingrijpt op de fysieke, psychosociale en individuele factoren. Daarnaast wijzen ze juist op het belang om de klachten te voorkomen.
De klachten voor zijn Preventie, daar gaat het dus om. De geschetste risicofactoren kun je verminderen door het nemen van technische maatregelen en het aanpassen van de organisatie van het werk (eenzijdigheid, pauzes, variatie). Maar omdat RSI met zijn sluipende gang toch nog onverwacht kan toeslaan, moet je je vooral ook bewust worden van de signalen. Volgens onderzoek van Bongers is stress een belangrijke factor, en dit kan evengoed in je thuissituatie voorkomen. Vlucht dus niet naar de computer op zolder om te ontspannen als je gestresst bent.
Test jezelf Iedereen die een tijdje achter elkaar achter de computer werkt, heeft wel eens last van zijn schouder of arm. Als je een keer intensief sport of zware dingen gaat sjouwen krijg je ook spierpijn. Maar hoe serieus moet je tijdelijke pijnklachten nemen? Het arbo-adviesteam van FNV Bondgenoten heeft een aantal testen ontwikkeld, waarmee je kunt ontdekken of je een verhoogd risico loopt op het ontwikkelen van RSI. De tests zijn onderverdeeld in verschillende gebieden, zoals werkdruk, werkomgeving, werkhouding en thuissituatie. Vaak wordt ook gezegd dat mensen die perfectionistisch zijn ingesteld - vooral vrouwen - een groter risico hebben om RSI te krijgen. Met de Multidimensionele Perfectie Schaal van het Nationaal RSI Platform kun je bepalen in welke mate je hier gevoelig voor bent. De website Ergonomienet biedt een zeven-stappen-schema waarin je je werkomgeving (bureaublad, stoel e.d.) op de juiste manier kunt instellen zodat je goed zit. Op de site kun je ook eenvoudig berekenen hoe ergonomisch verantwoord je huidige situatie is.
Hulpmiddelen Volgens wetenschappelijke publicaties zijn de normale toetsenborden en muizen RSI bevorderend, omdat de handen en polsen in een onnatuurlijke houding gedwongen worden. De vlakke positie (pronatie) legt een continue belasting op de onderarm, wat een verhoogde spierspanning en een drukverhoging in de zogeheten carpale tunnel in je pols tot gevolg heeft. Er zijn inmiddels vele alternatieven voorhanden, die hiervoor oplossingen bieden. Op de zogenaamde gesplitste toetsenborden liggen je handen meer in één lijn met je polsen. Er zijn ook toetsenborden die je in losse delen op je bureau legt. Bij het zogenaamde SafeType toetsenbord houd je je handen verticaal, en met uitklapbare spiegels heb je toch zicht op de toetsen. Voor het werken met dit toetsenbord moet je wel met tien vingers kunnen typen en het vergt wat aanpassingsvermogen om ermee om te gaan. Chording toetsenborden worden weer anders bediend, ze zijn veel kleiner en hebben minder toetsen. In de meeste gevallen is er één toets per vinger en duim. Voor letters of woorden klik je een aantal keer op een toets of toetscombinatie. Vergelijk het aanslaan van akkoorden op een piano. Een veel eenvoudiger alternatief is het versmalde toetsenbord, waar het nummerblok dat normaal rechts op het toetsenbord staat, is afgehaald. Hierdoor kun je je muis dichterbij leggen en hoeft je arm minder ver te reiken. Ook de traditionele muizen zijn slecht ontworpen. Verschillende nieuwe typen muizen bieden hiervoor oplossingen, bijvoorbeeld doordat geen knijpkracht nodig is of doordat je hand verticaal kan rusten. Wist je bijvoorbeeld dat er joystick-muizen, nohands-muizen en tekentabletten bestaan? Ook kun je kiezen voor een trackball, een muispen of zelfs voetmuizen. De Health-website van Achmea heeft een artikel over soorten muizen en tips voor het gebruik van de muis. Op de website van de RSI-vereniging vind je een korte omschrijving van uiteenlopende producten. Behalve alternatieve muizen en toetsenborden kun je er zelfs voor kiezen over te stappen op spraaksoftware om de pc te bedienen. De preventiemiddelen-branche springt natuurlijk gretig in op de behoefte aan aangepaste middelen. Diverse bedrijven bieden bijvoorbeeld pauzesoftware aan, waarmee beeldschermwerkers gedwongen worden regelmatig het werk - of in ieder geval het muizen en typen - te onderbreken. Voorbeelden van dit soort pauzeprogramma's zijn Workpace, RSI-Shield of Beeldschermtachograaf. Op de website van de RSI-vereniging worden nog meer programma's genoemd. Voor het sterker en soepeler maken van de pols zijn er oplichtende powerballs en stressballen om in te knijpen. Het bedrijf RSI Guard biedt een thermopad aan om de doorbloeding van de arm en pols te bevorderen. En naast wiebelende bureaustoelen kun je ook documentsteunen, beeldschermfilters of elleboogsteunen aanschaffen. Let op! Niet alle hulpmiddelen werken voor iedereen. Het is van belang dat je ze op de juiste manier toepast. Een polssteun voor je toetsenbord waar je je polsen krampachtig indrukt, zal meer schade aanrichten dan het werken zonder polssteun. Een pauzeprogramma is weliswaar een goede toepassing, maar als je geïrriteerd en ongeduldig gaat wachten totdat je weer verder mag werken schiet ook dit zijn doel voorbij. Ook zonder dure aanpassingen kan je preventieve maatregelen nemen. Kijk op de website arbo-advies.nl hoe je je werkplek het beste kunt inrichten, onder andere op welke hoogte je stoel, je bureau en je beeldscherm moeten staan. Neem regelmatig een (koffie-)pauze, laat je zonodig sturen met een softwareprogramma op je pc. Dwing jezelf vaker op te staan, door je telefoon buiten handbereik te zetten. Print eens wat vaker een stuk tekst in plaats van het vanaf het beeldscherm te lezen. En gebruik ter afwisseling bijvoorbeeld twee muizen, aan beide zijden van je toetsenbord één.

Links
RSI vereniging
Nationaal RSI platformTNO Arbeid - RSI onderzoek
Ergodirect - RSI uitgelegd
BBC special RSI awareness week 23-29 februari
The Repetitive Strain Injury Association (UK)
www.RSIHelp.com (VS)